İstanbul’da bu yaz sinekler oldukça etkin oldular. Artık küresel iklim kriziyle birlikte mevsimlerin iç içe geçmesi sonbahar ve kış aylarında da sineklerin görülmesine neden oluyor. Son günlerde artan sivrisinek vakalarının dermatolojik boyutunu biraz detaylandırabilir misiniz? İnsanlar hangi şikayetlerde bulunuyor?

Hastalar genellikle kaşıntı, kabarma ve yoğun kızarıklık şikayetiyle başvuruyor. Bazen bu kaşıntılı kızarıklıklar üzerinde ısı artışı da görülebiliyor. Isırılan bölgeleri kaşımaya bağlı vücutta yaralar ve bu yaraların üzerinde iltihaplanma da görülebilmektedir. Özellikle atopik dediğimiz allerjik bireylerde sinek ısırıklarına bağlı su toplayan kabarcıklar oluşabilmektedir. Yine allerjik yapılı çocuk ve erişkinlerde normalde allerji yaratmayan sineklerin ısırması da yoğun allerjik tepkilere neden olmaktadır. Nadir olarak ise hastalar yüksek ateş, boğazda şişme ve solunum sıkıntısıyla başvururlar.

Pek çok uzman sineklerin ısırması sonrası anafilaktoid ya da anafilaktik denilen reaksiyonlar gözlemlenebilir diyor. Bu durum tam olarak nedir? Biraz detaylandırabilir misiniz?

Anaflaksi aşırı duyarlılık reaksiyonudur. Yani anafilaksi durumunda hastalarda kurdeşen (ürtiker) gibi yaygın kırmızımtırak kabarık bir döküntü, boğazda şişme, solunum güçlüğü, tansiyonun düşmesi ve hatta nadiren solunum durması görülebilir. Anaflaksi saniyeler veya dakikalar içinde görülebilecek bir allerjik reaksiyondur. Hızlı bir şekilde müdahale edilmezse hastayı kaybedebilirsiniz.

Vücudun verdiği tepkiler ise ısırık sırasında vücuda geçen sivrisineğin salyasına bağlı reaksiyondur. Aslında sivrisineklere bağlı anafilaktik reaksiyonları çok nadir görmekteyiz. Bu tip reaksiyonlar genellikle arı sokması sonrası görülür.

Sinekler hangi allerjik hastalığa sahip insanlarda ciddi etki yaratabilir? Bu noktada insanlar nasıl önlemler almalı?

Özellikle atopik birey dediğimiz, astım, saman nezlesi, göz nezlesi ve allerjik ekzeması bulunan kişilerde daha ciddi reaksiyonlar görülebilir. Bu kişilerde sineklerin ısırmadıkları yerlerde bile allerjik döküntüler gelişebilir. İçi su toplayan balon benzeri kabarcıklar ısırık yerlerinde gelişebilir. Şiddetli kaşıntıya bağlı deride yaralar meydana gelebilir. Bu allerjiler yetişkinleri değil de küçük yaşta çocukları daha çok etkilemektedir. Sivrisinek ısırıklarına karşı reaksiyon, yaşın büyümesi ve sivrisinek ısırmasının tekrarlaması ile şiddetini yitirmektedir.

Özellikle sivrisinekler akşam karanlığını sever, bu saatlerde dikkatli olunmalıdır. Akşam karanlığında uzun kollu giysiler ve pantolon giyilmelidir. Mutlaka camlarda sineklik olmalı, açık renk giysiler tercih edilmeli, vantilatörler kullanılabilir, sinek kovucu spreyler kullanılabilir.

Karanfil, tarçın ve limon yağı da sinekleri uzak tutar. Lavanta, kekik ve okaliptüs yağlarının da binlerce yıldır sineksavar özelliği olduğu bilinmektedir.

İstanbul’da karasinek ve sivrisinekler dışında şimdi de baldırsokan olarak bilinen stomoxys türü ciddi şekilde çoğalmış durumda. Daha çok karasineklere benziyorlar. Fakat bu tür tripanozomiyazis olarak bilinen hastalıklara neden olan tek hücreli patojenleri insana bulaştırma potansiyelini barındırıyorlarmış. Biraz bu durumu detaylandırabilir misiniz? Tripanozomiyazis hastalığı tam olarak nedir, nasıl sonuçlar ortaya çıkarabilir?

Tripanozomiyazis uyku hastalığı demektir. Hastalığa Trypanosoma brucei adı verilen bir parazit neden olur. Baldırsokan sinekleri, çiftlik hayvanlarının ve bazen de insanların deri ve kanlarında yaşayan pek çok patojen için taşıyıcıdır.  Taşıdığı parazitlerden biri de uyku hastalığına neden olan parazittir. Bu parazit sinekler tarafından dünyanın her yerine taşınır.

Uyku hastalığında sineğin ısırığı genellikle ağrılıdır ve şankır adı verilen kırmızı yaralara dönüşebilir. Yüksek ateş, şiddetli baş ağrısı, asabiyet, şiddetli yorgunluk, lenf düğümlerinde şişme, ağrılı kas ve eklemler uyku hastalığının genel belirtileri arasında yer alır. Bazı kişilerin ciltlerinde kızarıklık oluşabilir. İlerleyen zihin bulanıklığı, kişilik değişimleri, geveleyerek konuşma, ataklar ve yürüme ve konuşmada güçlük enfeksiyonun merkezi sinir sistemine yayılması sonucunda ortaya çıkar. Eğer rahatsızlık tedavi edilmezse, enfeksiyon kötüleşir ve ölüm, birkaç hafta veya ay içerisinde gerçekleşir. Bu belirtiler hastalığın ilerlemesiyle kötüleşir. Gün içerisinde daha uzun süre uyumak ve geceleri uykusuzluk genel bir belirtidir. Eğer bu hastalıktan şüphe ediliyorsa mutlaka test için sağlık kuruluşuna başvurulmalı ve tedavi mümkün olduğunca erken başlanılmalıdır.

Prof. Dr. Zekayi Kutlubay

Cerrahpaşa Tıp Fakültesi

Deri ve Zührevi Hastalıkları Anabilim Dalı